Geguritan: Materi Basa Jawa SMA Kelas XI

Gemini_Generated_Image_4nfvda4nfvda4nfv
Geguritan yaiku karya sastra Jawa modern kang awujud puisi bebas. Geguritan ora kaiket dening aturan baku (kaya guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu ing tembang macapat), nanging tetep ngutamakake kaendahan basa, wirama, sarta makna kang jero.

1. Pangerten lan Ciri-Cirine Geguritan

Tembung geguritan asale saka tembung lingga gurit kang tegese tulisan utawa gubahan. Miturut perkembangane, geguritan kaperang dadi rong jinis:
  • Geguritan Gagrag Lawas (Tradisional): Isih kaiket sawetara aturan, lumrahe diwiwiti nganggo tembung “Sun gegurit…”, cacahe gatra (baris) ing saben pada (bait) meh padha, lan dhong-dhinge (rima) runtut.

  • Geguritan Gagrag Anyar (Modern): Puisi Jawa bebas kang wis uwal saka iketan guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu. Wujude luwih bebas lan ngetutake gayane pangripta (pengarange).

 

Ciri-ciri utamane geguritan modern:
  • Ora kaiket aturan cacahe baris, wanda (suku kata), lan swara pungkasaning baris.

  • Nggunakake pilihan tembung (diksi) kang mentes, endah, lan ngemu teges entar (kiasan).

  • Nggunakake basa Jawa ngoko utawa krama sing dicocogake karo swasana lan tema.

  • Kadhangkala nyantumake jeneng pangriptane.

 

2. Struktur Geguritan (Unsur Fisik & Batin)

Ing pelajaran SMA, struktur geguritan dipilah dadi rong perangan gedhe, yaiku struktur fisik (wujud/kebahasaan) lan struktur batin (makna).

A. Struktur Fisik (Unsur Lair)

Unsur Katrangan
Tipografi Wujud utawa tata tulisan geguritan (rata kiwa, rata tengah, zig-zag, panggunaan aksara gedhe, lan tanda waca).
Diksi Pilihan tembung sing trep kanggo nuwuhake rasa endah lan makna sing jero (kerep nganggo tembung entar utawa tembung kawi).
Imaji (Pencitraan) Reroncening tembung sing bisa nggugah indrane sing maca (imaji pandeleng/paningal, pangrungu, lan pangrasa).
Lelewaning Basa (Majas) Gaya basa kanggo ngendahake swara lan teges, kayata personifikasi, metafora, hiperbola, lan repetisi.
Purwakanthi (Rima/Irama) Runtute swara ing wiwitan, tengah, utawa pungkasaning tembung/baris (purwakanthi guru swara, guru sastra, lan lumaksita).

B. Struktur Batin (Unsur Makna)

  • Tema (Underaning Perkara): Gagasan pokok utawa ide utama sing dadi dhasare geguritan (umpamane: ketuhanan, kamanungsan, katresnan marang bangsa, kritik sosial, lan alam).

  • Rasa (Pangrasa): Sikep utawa pangrasane pangripta marang masalah sing ditulis ing geguritan (susah, trenyuh, nesu, bangga, utawa nggumun).

  • Nada (Patrap): Sikepe pangripta marang wong sing maca (nuturi, nyemoni/nyindir, ngajak, utawa nyritani).

  • Amanat (Pesen): Pesen moral utawa piwulang becik sing kepengin disampekake pangripta marang sing maca.

3. Teknik Maca Geguritan (Maca Endah Geguritan)

Supaya anggone maca geguritan bisa nggugah rasa lan maknane tekan marang sing ngrungokake, ana patang bab utama sing kudu digatekake (disingkat 4W):
  1. Wicara (Pocapan/Artikulasi): Cetha lan benere anggone ngucapake aksara vokal lan konsonan basa Jawa (utamane mbedakake a jejeg lan a miring, sarta t/th lan d/dh).

  2. Wirama (Irama/Intonasi): Munggah mudhune swara, alon cepete tempo, sarta mandheg sedhela (andhegan/jeda) nalika maca.

  3. Wirasa (Penghayatan): Njiwai isine geguritan supaya ekspresi swara trep karo swasanane geguritan (sedhih, semangat, utawa khidmat).

  4. Wiraga (Gestur/Mimik): Obahing awak lan polatan (ekspresi rai) sing wajar, ora kakehan polah, lan nyengkuyung isine geguritan.

 

4. Cara Nulis lan Nggancarake (Parafrase) Geguritan

Cara Nulis Geguritan:
  1. Nemtokake tema lan irah-irahan (judul) sing narik kawigaten.

  2. Nindakake pengamatan utawa ngangen-angen kanggo nggolek ide.

  3. Milih tembung (diksi) sing puitis sarta nggunakake purwakanthi lan lelewaning basa.

  4. Nliti lan mbenerake maneh larik-larik geguritan supaya kepenak diwaca.

Cara Nggancarake Geguritan (Ngowahi dadi Prosa/Paragraf):
  1. Maca geguritan kanthi permati supaya ngerti gambaran umume.

  2. Negesi tembung-tembung sing angel (tembung kawi utawa tembung entar).

  3. Nambahi tembung panggandheng utawa tembung pelengkap ing antarane larik supaya dadi ukara sing ganep lan gampang dimangerteni.

  4. Nulis maneh isine geguritan dadi wujud paragraf crita tanpa ngowahi makna asline.

Author

Latest Post

Related Post