Undha-usuk basa yaiku trap-trapan utawa tingkatan basa Jawa kang digunakake kanggo ngajeni wong sing diajak guneman utawa sing diomongake. Ing sajrone sandiwara Jawa (kethoprak, wayang wong, utawa drama modern), undha-usuk basa nduwe peran sing wigati banget.

Panganggone basa ing sandiwara ora mung kanggo alat komunikasi antarane paraga (karakter), nanging uga dadi piranti kanggo nggambarake status sosial, umur, lan sesambungan emosional antarane paraga kasebut.

Ing ngisor iki jlentrehane ngenani jinis-jinis undha-usuk basa lan fungsine ing sajrone sandiwara Jawa:

Jinis Undha-Usuk Basa ing Sandiwara

Umume, undha-usuk basa kang asring digunakake ing pacelathon (dialog) sandiwara kaperang dadi papat:

• Ngoko Lugu: Wujud basa sing tembunge ngoko kabeh. Ing sandiwara, basa iki digunakake dening paraga sing wis akrab banget (kanca sak-umuran), paraga sing drajate luwih dhuwur marang sing luwih asor (bendara marang abdi), utawa wong tuwa marang wong enom (bapak/ibu marang anake).

• Ngoko Alus: Basa ngoko sing dicampur karo tembung krama inggil kanggo ngajeni wong sing diajak guneman. Asring digunakake dening paraga sing wis raket nanging isih pengin nuduhake rasa hormat, kayata kanca akrab sing padha-padha dadi priyayi, utawa garwa (bojo) marang kakunge. Bisa uga nalika lagi pacaturan  nganggo ngoko, nanging ngrembug wong sing dikurmati.

• Krama Lugu: Wujud basa krama sing tembunge krama nanging dudu krama inggil. Biasane digunakake dening paraga sing durung pati akrab, utawa wong enom marang wong tuwa sing drajate padha ing swasana sing santai.

• Krama Alus: Basa sing paling alus, nggunakake tembung krama lan krama inggil. Ing sandiwara, basa iki digunakake dening paraga sing asor drajate marang sing luwih dhuwur (kawula marang raja, abdi marang priyayi), utawa anak marang wong tuwane.

Fungsine Undha-Usuk Basa ing Sandiwara Jawa

Panganggone undha-usuk basa sing trep ing naskah lan pentas sandiwara nduweni piguna kang maneka warna:

• Nggambarake Karakter lan Status Sosial (Karakterisasi): Penonton bisa langsung ngerti sapa sing dadi raja, patih, ksatria, utawa rakyat biasa mung saka carane paraga kasebut ngomong lan kepriye paraga liya mangsuli omongane.

• Mangun Latar lan Swasana: Basa krama inggil sing jangkep lan rinengga asring digunakake ing setting kraton utawa pasewakan agung kanggo nuduhake swasana sing resmi lan sakral. Kosok baline, basa ngoko asring digunakake ing latar padesan utawa pasar kanggo nuduhake swasana sing luwih bebas lan merakyat.

• Nuduhake Owah-owahan Emosi lan Konflik: Iki minangka teknik drama sing paling ampuh. Yen ana paraga sing sadurunge tansah nggunakake krama alus marang paraga liya, banjur dumadakan owah dadi ngoko lugu, penonton bisa langsung ngerti yen paraga kasebut lagi nesu banget, kuciwa, utawa wis ilang rasa hormate (wong Jawa nyebut “mbuwang tata krama”).

• Nuduhake Karaketan(Intimasi): Yen ana paraga loro sing lumrage krama, banjur alon-alon malih dadi ngoko, kuwi dadi tandha yen sesambungane paraga-paraga kasebut saya raket utawa saya intim (tuladhane wong sing lagi kasmaran).

Kanthi nggunakake undha-usuk basa sing bener, sandiwara Jawa dadi luwih urip, logis (manut paugeran budaya Jawa), lan bisa nuwuhake rasa (estetika) sing luwih jero tumrap para penontone.